„Aby zbawił, co było zginęło” François Mauriac

„Aby zbawił co było zginęło” to krótka powieść napisana przez noblistę Françoisa Mauriaka. Akcja jej toczy się w okresie międzywojennym w Paryżu, a głównymi bohaterami są małżonkowie Hervé i Irena, Marcel i Tota oraz młodziutki brat Toty, Alain. 

Hervé i Marcel przyjaźnili się kiedyś ze sobą, ale ostatnio ich kontakty mocno się rozluźniły. Doszło do tego, że Marcel zataił wiadomość o swoim ślubie. Hervé nie umie się z tym pogodzić, ma żal do Marcela i usilnie pragnie poznać jego sekrety. Przepełnia go zawiść i brzydka radość z niepowodzeń byłego przyjaciela. Jest nieszczery i małoduszny. W sumie łatwo zrozumieć, dlaczego Marcel się od niego odsunął. 

Podobnie jak w innych książkach Mauriaka, także i w tej nie ma szczęśliwych rodzin. Pomiędzy małżonkami panuje wrogość. Irena, która choruje na nieokreśloną chorobę i rzadko wstaje z łóżka, pragnie czułości, tymczasem mąż nie przejmuje się jej stanem i znika na całe noce. Przy chorej często siedzi teściowa, ale ona zachowuje się jak żandarm, bez odrobiny współczucia pilnuje, by synowa nie popełniła samobójstwa. Z kolei Tota nie kocha Marcela, wyszła za niego tylko po to, by uciec z domu, w którym jej ojciec znęcał się nad rodziną. Marcel w zażyłości Alaina i Toty widzi coś zdrożnego, nie rozumie miłości łączącej brata i siostrę. 

Podczas czytania „Aby zbawił, co było zginęło” spotkały mnie dwie niespodzianki. Pierwsza to taka, że akcja toczy się nie w Bourdeaux i nie na prowincji, tak jak to było w innych książkach Mauriaka, ale w Paryżu. Drugie zaskoczenie to pojawienie się trucicielki Teresy Desqueyroux, bohaterki innej książki tego autora (nawiasem mówiąc, o wiele ciekawszej). Jednak z wątku tego nic nie wynikło, Teresa pojawiła się tylko przelotnie, a szkoda, bo bardzo chciałam poznać jej dalsze losy. 

Znajomości z twórczością noblisty nie trzeba rozpoczynać od „Aby zbawił...”, lepiej sięgnąć po „Genitrix”, „Młodzieńca z dawnych lat” czy „Kłębowisko żmij”. W tej znajduje się za dużo opisów rozterek religijnych, bohaterowie są mało interesujący i z wyjątkiem Alaina, który zachowuje się bardzo tajemniczo, nie budzą sympatii. Odniosłam też wrażenie, że pisząc tę książkę, Mauriac nie ujawnił swoich talentów psychologicznych.

---

Mauriac François, „Aby zbawił co było zginęło” („Ce qui était perdu”), tł. Hłasko Beata.

„Podróż wokół mojej czaszki” Frigyes Karinthy

Podróż wokół mojej czaszki to bardzo specyficzna książka, bo prawie w całości opowiada o chorowaniu i o wrażeniach z operacji. Frigyes Karinthy – znany węgierski autor – pewnego dnia zauważył u siebie pogorszenie wzroku, wymioty, zaburzenia równowagi i halucynacje słuchowe. Od razu zaczął szukać pomocy, jednak lekarze nie potraktowali go poważnie. Nie zlecili badań, a jeden z nich zdiagnozował zatrucie nikotyną. Nawet żona pisarza, która była lekarką, zlekceważyła objawy choroby. Przestań się wygłupiać, powinieneś się wstydzić. Jesteś całkiem jak student pierwszego roku medycyny[1] – powiedziała. Tymczasem guz rósł... W roku 1936 Karinthy przeszedł w Sztokholmie operację mózgu. Opis tej operacji, wykonanej tylko w znieczuleniu miejscowym, jest kulminacyjnym punktem książki. 

„Powróć do nas, sowo...” Olga Czajkowska

Jako miłośniczka książkowych staroci chętnie sięgam po utwory wydane w serii KIK. Niedawno przeczytałam „Powróć do nas, sowo” radzieckiej pisarki Olgi Czajkowskiej. Jest to króciutka opowieść z rodzaju tych, które kończą się, zanim dobrze poznamy bohaterów i ich problemy. Akcja toczy się w Moskwie w latach siedemdziesiątych i skupia wokół członków rodziny sławnego pianisty Suszylina oraz osób odwiedzających jego dom.

Suszylin wybiera się na tournée do USA i do Anglii, a jego córka Inga poznaje Piotra. Rodzice jej oraz przyjaciele uważają, że to mężczyzna nieodpowiedni dla niej – nie zawsze umie zachować się przy stole, jest nieokrzesany, niewykształcony i pracuje jako kierowca. Szczególne niezadowolenie okazuje matka Ingi, snobka dumna z tego, że pochodzi ze starego szlacheckiego rodu. Indze jest przykro, ale nie przejmuje się tym, bo czuje się zauroczona Piotrem, który jest inny od jej znajomych: romantyczny, lubiący przyrodę. Pewnego razu zakochani wybierają się na spacer do lasu i niechcący budzą sowę, która z gniewem odlatuje. Wówczas to Piotr recytuje Indze wierszyk, którego refren stanowi tytuł tej powieści. Nie przeczuwają, że wkrótce Piotr, jak ta sowa z lasu, rozzłości się i „odfrunie”...

Obok wątku romantycznego mamy też kryminalny. Wśród przyjaciół Suszylinów znajduje się oficer śledczy Wsiewołod. Otrzymuje on sprawę samobójstwa kobiety, która pozostawiła po sobie rozżalonego męża oraz pamiętnik. Czytając pamiętnik, Wsiewołod zaczyna podejrzewać, że wbrew temu, co twierdzi mąż, między nimi wcale nie było miłości i być może okoliczności śmierci kobiety są bardziej złożone, niż to wygląda na pierwszy rzut oka. A potem odkrywa, że znał denatkę, widywał ją w domu pianisty Suszylina.

Wątki kryminalny i romansowy zajęły tak dużo miejsca, że zabrakło go na rozwinięcie warstwy obyczajowej. I z tym wiąże się mój główny zarzut wobec tej książki. Gdyby było mniej opisów śledztwa, a więcej innych smaczków, czytałabym z większą przyjemnością.

---

Czajkowska Olga, „Powróć do nas, sowo...”, („Оглянись, моя совушка...”), tł. Irena Lewandowska, PIW, 1977. 

Wyzwanie Rosyjsko mi.

„Wyorane kamienie” Gustaw Morcinek

„Wyorane kamienie” Gustawa Morcinka to powieść o pełnym zapału nauczycielu, który tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej przybył do górniczej osady, by uczyć i cywilizować małych Ślązaków. Dzieci, którymi miał się opiekować, sprawiały wielkie trudności wychowawcze. Miały lekceważący stosunek do nauki, przychodziły do szkoły głodne, obdarte i zawszone, zimą z kolei nie pojawiały się, bo nie miały butów i ciepłej odzieży. Często zamiast na lekcje szły do biedaszybów lub na przemyt. Niektórzy rodzice wmawiali dzieciom, że nauka nie jest do niczego potrzebna i że lepiej spędzać czas na żebraniu, kradzieży węgla albo na innym zajęciu, które przyniesie korzyści materialne.

„Tak tu cicho o zmierzchu” Borys Wasiljew

Rok 1942, Karelia. Pewien sierżant-maruda, mający za zadanie pilnowanie rozjazdu kolejowego przed atakiem Niemców, wciąż pisał skargi do dowództwa Armii Czerwonej i żądał, by podległych mu żołnierzy wymienić na takich, którzy będą stronić od alkoholu i od kobiet. Po którejś z kolei skardze dowództwo postanowiło zrobić mu psikusa i przysłało... oddział dziewcząt. Wkrótce wokół kwater zawisły damskie fatałaszki, karabiny leżały na piasku, a dziewczęta opalały się i śpiewały pieśni patriotyczne. I nie przejmowały się rozkazami sierżanta, którego uznały za nudną piłę wiecznie cytującą regulaminy.

Jak na złość właśnie teraz, po wielu miesiącach spokoju, pojawili się Niemcy z paczkami trotylu. Sierżant otrzymał rozkaz, by powstrzymać atak dywersantów. Z kwaśną miną, bo uważał, że dziewczęta nie nadają się do takich akcji, wziął ze sobą Ritę, Żenię, Halę, Sonię i Lizę i wyruszył w stronę rozjazdu kolejowego. Postanowił, że pójdą na skróty przez trzęsawiska. W ten sposób wyprzedzą Niemców i przygotują zasadzkę. 

„Znajomi z pociągu” Patricia Highsmith

Wszystko zaczęło się w pociągu mknącym przez Teksas. Guy – porządny, pracowity architekt, a prywatnie mąż niewiernej Miriam, z którą chciałby wziąć rozwód, został zagadnięty przez Brunona. Bruno pochodzi z bogatej rodziny, nie pracuje, nadużywa alkoholu i o wszystkie swoje klęski życiowe obwinia ojca. Wylewnie opowiada o sobie, ale też sprytnie wyciąga od Guya jego tajemnice. Proponuje, że zabije Miriam, jeśli Guy w zamian zabije jego ojca – w ten sposób obaj pozbędą się osób, które zagradzają im drogę do szczęścia, i pozostaną bezkarni, bo policja nie znajdzie motywów zbrodni i dojdzie do wniosku, że popełnili je chorzy psychicznie.  

Guy z przerażeniem odmawia. Sądzi, że wraz z końcem podróży raz na zawsze uwolni się od Brunona. Jednak lekkomyślnie podał mu wiele wiadomości o sobie i Bruno bez trudu go odnajduje. Naprzykrza się, dzwoni, przypomina o „umowie”. Guy wpada w rozpacz, zaczyna przeczuwać, że już nigdy nie będzie szczęśliwym, spokojnym człowiekiem. Najpierw gnębiła go wulgarna, kłamliwa żona, a teraz, kiedy mógłby wreszcie związać się z ukochaną Anną – poznany w pociągu psychopata.

„Dziwne spotkanie” Susan Hill

Akcja „Dziwnego spotkania” toczy się w czasie pierwszej wojny światowej częściowo na terenie Francji, a częściowo w Anglii. Susan Hill nie brała udziału ani w tamtej wojnie, ani w żadnej innej, a jednak napisana przez nią książka lepiej oddaje klimat panujący na froncie niż pamiętniki żołnierzy. Opisy mężczyzn wysyłanych na niebezpieczne rekonesanse, leżących godzinami w okopach obok ciał zabitych kolegów są bardzo plastyczne i świadczą o wielkim talencie angielskiej pisarki. 

Głównymi bohaterami powieści są dwaj oficerowie, którzy poznali się na froncie. Jeden z nich nazywa się Hilliard, a drugi to młodziutki porucznik Barton, który sprawia wrażenie zbyt niewinnego i wrażliwego jak na tak okropne warunki. Lubi książki, muzykę, bardzo kocha swoją rodzinę i nie wstydzi się o tym mówić. Wciąż pisuje i otrzymuje listy. Ale jakie to listy! Bardzo długie, szczere, czułe. Hilliarda to dziwi, a zarazem fascynuje, bo on sam dostaje z domu bardzo zdawkowe wiadomości. 

„Klaudyna w szkole” Colette

„Klaudyna w szkole” po raz pierwszy ukazała się w roku tysiąc dziewięćsetnym. Bohaterka nosi imię Klaudyna, ma piętnaście lat i mieszka w rodzinnej wsi Montigny. Nie jest aniołkiem. Wścibska, dwulicowa, chce się podobać i oczekuje, że wszystkie psoty zostaną jej wybaczone. Nie ma matki, a opiekujący się nią ojciec – uroczy, roztargniony, oderwany od życia badacz ślimaków – nie zawsze wie, jak należy wychowywać dorastającą panienkę. Rozbrykana córka z łatwością nim manipuluje. W przeciwieństwie do innych dziewcząt ze swojej sfery nie mieszka na pensji; namówiła ojca, by pozwolił jej uczęszczać do wiejskiej szkoły razem z córkami wieśniaków, robotników i sklepikarzy.

„Po prostu Johannes” Eeva Joenpelto

Bohater powieści Eevy Joenpelto pt. „Po prostu Johannes” to wiejski kupiec, bardzo spokojny i nieśmiały. Zawsze żył pod dyktando matki, która zmuszała go do pracy w sklepie i nie pozwalała spotykać się z kobietami. Przełykał łzy, ale nie odważył się sprzeciwić. Teraz, kiedy matka umarła, czuje się samotny, zagubiony i nie umie walczyć o swoje. Zauważa to Lyyli – osóbka kłamliwa, zachłanna i despotyczna. Choć wygląda atrakcyjnie, żaden z licznych mężczyzn, z którymi romansowała, nawet ojciec jej córki, nie zechciał się z nią ożenić. Lyyli nie ma nic swojego, tuła się po obcych kątach i za grosze pracuje jako masażystka. Johannes ze swoim sklepem, gospodarstwem, koniem, krową i kurami wydaje się jej dobrą partią, zaczyna więc uśmiechać się do niego i uwodzić go. Planuje, że kiedy już zostanie jego żoną, przejmie sklep i wprowadzi swoje porządki.

„Stolica” Pola Gojawiczyńska

Akcja „Stolicy” Poli Gojawiczyńskiej toczy się w Warszawie tuż po wyzwoleniu. W zrujnowanym mieście jeszcze dymią zgliszcza, wybuchają miny i barykady stoją na ulicach, ale warszawiaków to nie przeraża. Tłumnie wracają do swojego miasta, by szukać krewnych i na nowo się urządzać. 

„Stolica” to powieść panoramiczna. Nie ma w niej jednego głównego bohatera, autorka z równą uwagą opowiada o przeżyciach wielu różnych osób. Pisze więc o pochodzącym ze wsi Michału Boraju, który podczas wojny z narażeniem życia starał się ratować cenne muzealne zabytki i przebywał w więzieniu, o pani Władziowej Kamińskiej, czekającej na powrót męża i starającej się wykarmić dziesięcioletniego syna, o trzech przyjaciółkach: Ewie, Maniucie i Lucynie, które podczas wojny straciły cały dobytek i nie mają nawet rajstop na zmianę, a jedzą tylko wtedy, gdy ktoś je poczęstuje, i o wielu innych wynędzniałych postaciach. Bohaterowie doświadczają wielu rozczarowań, powieść nie należy do lektur optymistycznych.

Gojawiczyńska pisała tę książkę w roku 1945, nic więc dziwnego, że znajduje się w niej wiele słów uwielbienia pod adresem Warszawy, a niektóre fragmenty są pełne egzaltacji. Duża ilość wydań świadczy o tym, że kiedyś ta powieść bardzo się podobała. Dziś wytrwają przy niej tylko miłośnicy zapomnianych staroci oraz fani Gojawiczyńskiej (mam nadzieję, że jeszcze tacy są). Mnie bardziej podobała się „Krata” tej autorki. „Stolica” chwilami mnie nużyła.