„Śmierć powstańca” Tadeusz Borowski

„Pracowaliśmy na spółkę od chwili założenia tego parszywego obozu na skraju małej łączki pod jednym z wirtemberskich wzgórz i doszliśmy w kopaniu rowów do niejakiej wprawy”[1] - wspomina Tadek, narrator opowiadania Tadeusza Borowskiego pt. „Śmierć powstańca”.

Czas wolno się wlecze, dokucza głód. Tadek postanawia postarać się o buraka, a może nawet dwa. To niebezpieczne przedsięwzięcie, trzeba ukradkiem przedostać się na buraczane pole tak, by post nie zauważył i nie zastrzelił.

Nieopodal pracują powstańcy. Wśród nich jest starzec, który nie umie sobie radzić i wygląda niechlujnie nawet jak na warunki obozowe: „Marynarkę przepasał grubym sztukowanym sznurem i wypchał się grubo słomą, która wystawała spod kusego kołnierza postawionego sztorcem, jakby ten kawałek nasiąkłego wilgocią płótna z pokrzywy mógł go ogrzać”[2].

Warszawiak nie umie też zadbać o swój żołądek i połyka rzeczy, które mu szkodzą. „On przecie chleba woli nie dojeść, a zieleniny nawpychać się musi, byle dużo. Czego on nie je! I mlecz, i dziki czosnek, i pietruszkę z łąki. Ja ci mówię, że on wykituje”[3] - uważa Tadek. Powstaniec ów patrzy na buraka z rozpaczliwą tęsknotą w oczach, prosi...

Opowiadanie jest ciekawe, nasuwa wiele pytań. Sam fakt, że przedmiotem pożądania są zwykłe, surowe buraki, wiele mówi o głodzie więźniów. Żaden z nich nie twierdzi, że burak jest smaczny, apetyczny, wprost przeciwnie. „Miały nudną, piekącą słodycz sacharyny i rozchodziło się od nich nieprzyjemne zimno po ciele”[4]. A jednak ryzykują życiem i zdrowiem, by go zdobyć.

I nie wiadomo, jak osądzić zachowanie Tadka: czy dobrze robi odmawiając powstańcowi buraka? To gest troskliwości czy zwykłe skąpstwo?

---
[1] Tadeusz Borowski, „Śmierć powstańca”, w tegoż: „Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania”, wyd. PIW, 1981, str. 161.
[2] Tamże, str. 163.
[3] Tamże, str. 162.
[4] Tamże, str. 166.

„Śmierć Schillingera” Tadeusz Borowski

„Każdy dobrze wie, że zanim ludzie nie zostaną zaryglowani w komorze, nie wolno gapić się na ich klamoty, nie wolno w nich grzebać, a tym bardziej nie wolno podmacywać nagich kobiet. Już to samo, rozumiesz, bracie, że każe się kobietom obnażać wespół z mężczyznami, jest dla ludzi z cugangu porządnym wstrząsem. Stosuje się wtedy system wielkiego pośpiechu, sztucznie udaje się nawał pracy w rzekomej łaźni”*.

Znany z okrucieństwa komendant lagru D w Birkenau raz jeden naruszył tę zasadę i został zaatakowany przez Żydówkę.

W króciutkim opowiadaniu pt. „Śmierć Schillingera” Borowski ukazuje bunt więźniarek, a także vorarbeitera z sonderkomanda, który z zimną krwią stłumił bunt i zagnał więźniarki z powrotem do komory. O wydarzeniu tym opowiada z dumą, bez śladu uczucia czy zawstydzenia, używa nawet słów „chwała Bogu, daliśmy sobie radę”. W przeszłości człowiek ten ukończył studia pedagogiczne, uczył w gimnazjum...

---

* Tadeusz Borowski, „Śmierć Schillingera”, w tegoż: „Wspomnienia. Wiersze. Opowiadania”, wyd. PIW, 1981, str. 254.