„Zakonnica” Denis Diderot

Jest to krótka powieść z roku 1796, a więc chyba najstarsza, po jaką zdarzyło mi się sięgnąć z własnej woli. Ma formę pamiętnika napisanego przez szlachciankę Zuzannę, która zostaje wtrącona do klasztoru i rozpaczliwie szuka ratunku. Jest to dziewczyna bardzo bystra, uparta, wojownicza, gotowa podjąć każdą pracę, nawet fizyczną, byle tylko zrzucić znienawidzony habit. A do klasztoru trafiła z winy matki. Od małego czuła się gorzej traktowana niż jej siostry. Gdy podrosła, odkryła, że jest dzieckiem nieślubnym. Matka wydała „lepsze” córki za mąż, natomiast dla tej z nieprawego łoża pożałowała pieniędzy na posag. Nie miała też chęci trzymać jej w domu, bo widok Zuzanny przypominał jej o grzechach młodości, wymyśliła więc klasztor. Potraktowała córkę bez litości, jak rzecz.

Autor ukazuje aż trzy klasztory i w każdym Zuzanna doznaje innego rodzaju cierpień. W jednym jest wręcz torturowana, bo tak chyba można nazwać bicie jej, morzenie głodem, wtrącanie do ciemnego lochu i zabieranie ubrań, w drugim – molestowana przez matkę przełożoną. A choć nie rozumie, dlaczego stara zakonnica usiłuje posadzić ją sobie na kolanach, całować w szyję czy nawet usta i dlaczego podczas tych kontaktów wzdycha, sapie, oblewa się gorącem, to jednak czuje, że jest to coś niewłaściwego, wstrętnego. Dużo miejsca zajmują opisy buntu i rozpaczy Zuzanny. Dziewczyna ciągle robi coś, co bulwersuje inne mniszki – wyrzuca na przykład włosiennicę i dyscyplinę, bo nie chce umartwiać swojego ciała, zwraca się o pomoc do wysoko postawionych mężczyzn, sprzeciwia się przełożonym, broni przed niechcianymi pieszczotami. W jednym klasztorze zamęczana jest biciem i głodem, w drugim – czułością.  

Ta książeczka to nie tylko dzieje pewnej nieszczęsnej szlachcianki, ale też zjadliwa krytyka Kościoła. Autor wskazuje, że kiedy mniszka złoży śluby czystości, to tak, jakby pogrzebała się żywcem. Że dostać się do klasztoru jest łatwo, a odejście z niego graniczy z cudem, podczas gdy powinno być odwrotnie. Że klasztory to siedliska nigdy niewygasającej nienawiści, despotyzmu i ataków nerwowych, a zwyczaj zamykania kobiet w tych grobowcach jest bardzo szkodliwy. Ludzie stworzeni są do życia w społeczeństwie, a nie w izolacji, złożenie ślubów czystości nie zatrzymuje potrzeb biologicznych, nic więc dziwnego, że zakonnice stają się furiatkami, wpadają w melancholię albo obłęd. W książce pojawia się przykład siostry przełożonej, która nie mogąc zaspokoić swoich popędów, traci rozum. 

Autor pokazuje też, jak nieprawdziwy obraz zakonnic mają prości ludzie, uważając, że te kobiety mają rajskie życie, bo tylko jedzą i się modlą. 

Kiedyś ta książka wzbudzała kontrowersje. Dziś już raczej nikogo nie zbulwersuje ani krytyka klasztorów, ani opisu seksu lesbijskiego. Szokować może zaś to, co dawniej uchodziło na normalne, a mianowicie przekonanie Zuzanny, że jest gorsza od mężczyzn. W jednym miejscu twierdzi ona: „Jestem kobietą, umysł mam słaby jak istoty mojej płci” (s. 134).  

Minipowieść Diderota ma oczywiście wady – pamiętnik niekiedy zmienia się w esej i narratorka rozprawia o sprawach, o których z racji odizolowania od świata nie może mieć pojęcia, poza tym zbyt wiele zakonnic przypomina bestie sycące się widokiem czyjegoś bólu i upokorzenia, przez co książka traci na realizmie – niemniej jednak czyta się ją bardzo dobrze. Fabuła jest ciekawa, dzieje bohaterki budzą wielki sprzeciw, poruszane są ważne w osiemnastym wieku problemy społeczne, jak chociażby niedola nieślubnych dzieci, których prawo w ogóle nie chroniło i których los zależał od dobrej woli rodziców. Matce Zuzanny tej dobrej woli niestety zabrakło…

Kilka cytatów:

„Jestem odważna; ale nie ma takiej odwagi, która by ostała się wobec opuszczenia, osamotnienia i prześladowania” (s. 67).

„W zgromadzeniach zakonnych są zakute głowy, takich jest nawet większość” (s. 111).

„Klasztor to śmietnisko, gdzie wyrzuca się odpadki społeczeństwa” (s. 141). 

---

Denis Diderot, „Zakonnica”, przeł. Wacław Rogowicz, Książka i Wiedza, 1988